Dirçələn Füzuli: Tarix, Qəhrəmanlıq və Zəfər Yolu 

Rəvanə Abdullayeva

YAP Suraxanı rayon təşkilatının ƏPT-nin sədr müavini

Suraxanı rayonu, 265 saylı körpələr evi və uşaq bağçasının müdiri

Füzuli rayonu Azərbaycanın qədim, zəngin və şanlı tarixə malik olan ən füsunkar guşələrindən biridir. Coğrafi mövqeyinə görə Qarabağ silsiləsinin cənub-şərq ətəklərindən Araz çayına qədər uzanan maili düzənlikləri əhatə edən bu torpaqlar, əsrlər boyu həm strateji mövqeyi, həm də bərəkətli kənd təsərrüfatı potensialı ilə seçilmişdir. Füzuli sadəcə coğrafi məkan deyil, eyni zamanda bəşəriyyətin ən qədim yaşayış məskənlərindən olan Azıx mağarasını, tarixi-dini abidələri, karvansaralarla zəngin mədəniyyəti öz qoynunda saxlayan canlı bir muzeydir. Tarixi faktlar aydın şəkildə sübut edir ki, Füzuli torpağı əsrlər boyu Azərbaycan mədəniyyətinin, ədəbiyyatının və milli ruhunun mühüm mərkəzlərindən biri olmuş, xalqımıza dahi şəxsiyyətlər bəxş etmişdir.

Lakin 1990-cı illərin əvvəllərində Ermənistanın Azərbaycana qarşı həyata keçirdiyi təcavüzkar və etnik təmizləmə siyasəti nəticəsində Füzuli rayonu öz tarixinin ən ağır sınağı ilə üzləşdi. 1993-cü ildə rayonun böyük bir hissəsi və Füzuli şəhəri düşmən tərəfindən işğal edildi. İşğal illərində şəhər tamamilə dağıdıldı, evlər, məktəblər, xəstəxanalar, mədəniyyət ocaqları və müqəddəs dini abidələrimiz yerlə-yeksan edilərək vandalizmə məruz qaldı. On minlərlə Füzuli sakini öz doğma ocaqlarından, ata-baba yurdlarından didərgin düşərək məcburi köçkün ömrü yaşamağa məhkum oldu. Uzun illər boyu davam edən bu torpaq həsrəti hər bir füzulilinin qəlbində sağalmaz bir yaraya çevrilsə də, onların doğma yurda qayıtmaq ümidini və inamını heç vaxt qıra bilmədi. 

Həmin inam və ədalət günü 2020-ci ilin sentyabrında gəldi. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi altında başlayan 44 günlük Vətən müharibəsində qəhrəman Azərbaycan Ordusu tariximizin ən şanlı və parlaq səhifəsini yazdı. Füzuli uğrunda gedən döyüşlər müharibənin gedişatında həlledici və strateji rola malik idi. Düşmənin otuz il ərzində qurduğu və "keçilməz" hesab etdiyi mürəkkəb mühəndis-istehkam və müdafiə xətlərini igid əsgər və zabitlərimiz böyük şücaət, fədakarlıq və hərbi məharət göstərərək yardılar. Nəhayət, 2020-ci il oktyabrın 17-də Füzuli şəhəri və rayonun bir çox kəndləri düşmən tapdağından tamamilə azad edildi. Bu tarixi qələbəni əbədiləşdirmək məqsədilə dövlətimiz tərəfindən "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı təsis olundu və bu şərəfli yolda canından keçən şəhidlərimizin, qazilərimizin qəhrəmanlığı dövlət səviyyəsində yüksək qiymətləndirildi. 

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin müvafiq Sərəncamı ilə 17 oktyabr tarixi rəsmi olaraq "Füzuli şəhəri günü" kimi təsis olundu. Bu əlamətdar gün təkcə bir coğrafi məkanın azad olunması deyil; bu gün həm canlarını vətən yolunda fəda etmiş əziz şəhidlərimizin xatirəsinin ehtiramla anıldığı, ordumuzun sarsılmaz qüdrətinin tərənnüm edildiyi, həm də Füzulinin küllərindən yenidən doğulduğu xüsusi bir tarixi zəfər bayramıdır. 

Füzulinin azad olunmasından dərhal sonra dövlət başçısının tapşırığı ilə rayonda misli görünməmiş genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma işlərinə start verildi. Prezident İlham Əliyevin rayona mütəmadi xarakter alan tarixi səfərləri bölgənin sürətli inkişafının və dövlətin bura göstərdiyi yüksək diqqətin bariz göstəricisidir. 16 noyabr 2020-ci ildə şəhərdə şanlı Azərbaycan bayrağı ucaldıldı və Qarabağın rəmzi olan Şuşaya doğru uzanan Füzuli-Şuşa (Zəfər yolu) avtomobil yolunun təməli qoyuldu. Qısa müddətdə "Qarabağın hava qapısı" adlandırılan Füzuli Beynəlxalq Hava Limanı inşa edilib istifadəyə verildi. Əhmədbəyli-Füzuli-Şuşa, Horadiz-Ağbənd, Ağdam-Füzuli və Füzuli-Hadrut yollarının təməlləri atıldı. Şəhərin müasir Baş planı təsdiqləndi, regional çoxprofilli xəstəxananın, rəqəmsal yarımstansiyanın və Dövlətyarlı kəndində "Ağıllı kənd" layihəsinin əsası qoyuldu. 2023–2024-cü illərdə Cuvarlı, Qoçəhmədli, Qarğabazar, Qaraxanbəyli kəndlərinin, müasir idman kompleksinin, uşaq bağçalarının və yeni çoxmənzilli yaşayış komplekslərinin təməlqoyma mərasimləri keçirildi. Strateji əhəmiyyətli Köndələnçay su anbarları kompleksi əsaslı təmir və bərpadan sonra yenidən istifadəyə verildi. 2025–2026-cı illərdə isə bölgənin əsas nəqliyyat arteriyası olan Əhmədbəyli-Füzuli-Şuşa magistral yolunun tam açılışı baş tutdu. Yeni yaşayış məskənlərinin salınması və şəhərin urbanizasiya prosesi aramsız və planlı şəkildə uğurla davam etdirildi. 

Füzulinin yenidən qurulması və dirçəldilməsi prosesində qardaş və dost ölkələrin göstərdiyi maddi və mənəvi dəstək beynəlxalq həmrəyliyin ən gözəl nümunəsidir. Qardaş Özbəkistan tərəfindən xalqımıza töhfə olaraq inşa edilən Mirzə Uluqbəy adına 1 nömrəli tam orta məktəb iki ölkə arasındakı sarsılmaz dostluğun parlaq rəmzinə çevrildi. Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev şəxsən Füzuliyə səfər edərək bu məktəbin açılışında iştirak etdi. Eyni zamanda Qazaxıstan Respublikasının Prezidenti Kasım-Jomart Tokayevin ölkəmizə səfəri çərçivəsində Füzulidə uşaqların gələcəyi üçün büyük önəm daşıyan Kurmanqazı adına Uşaq Yaradıcılıq Mərkəzinin təntənəli açılışı oldu. Qırğız Respublikasının Prezidenti Sadır Japarov, Belarus Prezidenti Aleksandr Lukaşenko, Türkmənistanın milli lideri Qurbanqulu Berdiməhəmmədov və Prezident Sərdar Berdiməhəmmədov Füzuliyə səfərlər edərək bərpa prosesi ilə yaxından tanış olmuş və Azərbaycanın haqlı davasına öz dəstəklərini nümayiş etdirmişlər. Türkiyə Respublikasının Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Füzuli Beynəlxalq Hava Limanında qarşılanması və Qarabağda həyata keçirilən ortaq layihələr isə "Bir millət, iki dövlət" şüarının əbədi və sarsılmaz olduğunu bütün dünyaya bir daha nümayiş etdirdi.

Bu gün Füzulidə "Böyük Qayıdış" dövlət proqramı böyük uğur və coşqu ilə həyata keçirilir. Doğma yurdlarından didərgin düşmüş keçmiş məcburi köçkünler artıq mərhələli şəkildə Füzulidə tikilmiş modern, hər cür şəraiti olan ağıllı və müasir yaşayış komplekslərinə qayıdırlar. Ölkə başçı İlham Əliyevin "Füzuli Şəhəri Günü"ndə şəhərə köçmüş ilk sakinlərlə, yerli ictimaiyyətlə doğma ocaqlarında görüşməsi, onlarla həmsöhbət olması bu tarixi qayıdışın, milli birliyin və ədalətin təntənəsidir. Füzulinin küçələrindən artıq uşaq gülüşləri, doğma insanların doğma sədaları gəlir. 

Otuz ilə yaxın bir müddətdə düşmən tərəfindən tamamilə dağıdılaraq xarabalıq halına salınan, "ruhlar şəhəri" adlandırılan Füzuli, bu gün özünün müasir infrastrukturu, beynəlxalq hava limanı, geniş və hamar yolları, müasir məktəbləri və yaşayış məhəllələri ilə yenidən və daha əzəmətlə dirçəlir. Füzulinin azad edilməsi və yenidən qurulması Azərbaycan xalqının sarsılmaz əzminin, dövlətimizin iqtisadi və siyasi gücünün, eləcə də Ali Baş Komandanın uzaqgörən siyasətinin real təcəssümüdür. 17 Oktyabr – Füzuli şəhəri günü hər bir azərbaycanlı üçün sadəcə təqvim günü deyil, qürurun, milli zəfərin və Qarabağın parlaq gələcəyinin əbədi rəmzidir.