Prezident müsahibəsində Bayden administrasiyası zamanı 907-ci düzəlişin yenidən tətbiqini siyasi təzyiq kimi qiymətləndirmişdi

Beynəlxalq münasibətlər sistemi daimi dinamika içərisindədir, lakin bəzi illər vardır ki, onlar qırılma və ya yenidənbaşlanğıc nöqtəsi kimi tarixə düşür. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin yerli televiziya kanallarına verdiyi son müsahibəsi göstərir ki, 2025-ci il təkcə regionumuz üçün deyil, həm də Azərbaycanın qlobal güc mərkəzləri, xüsusilə də Amerika Birləşmiş Ştatları ilə münasibətləri üçün həlledici il olmuşdur.

Müsahibədə səsləndirilən fikirlər, ABŞ-da hakimiyyət dəyişikliyi (Donald Trampın yenidən prezident seçilməsi) və Cənubi Qafqazda yaranmış yeni reallıqlar fonunda rəsmi Bakı ilə Vaşinqton arasında "buzların əriməsi" və praqmatik əməkdaşlıq dövrünün başlanmasından xəbər verir. Bu yeni səhifənin ən bariz göstəricisi isə onilliklər boyu ədalətsizliyin simvolu olan 907-ci düzəlişin faktiki sonu və strateji tərəfdaşlığın bərpasıdır. Məqalənin mərkəzi xəttini "Azadlığa Dəstək Aktı"na edilən bədnam 907-ci düzəlişin taleyi təşkil edir. 1992-ci ildə, Azərbaycan öz torpaqlarını işğaldan qorumağa çalışarkən qəbul edilən bu düzəliş, uzun illər ərzində ABŞ siyasətindəki erməni lobbisinin təsirinin və ikili standartların ən eybəcər nümunəsi idi. Prezident İlham Əliyev müsahibəsində bu məsələyə toxunaraq, əvvəlki ABŞ administrasiyası (Bayden dövrü) zamanı bu düzəlişin yenidən tətbiq edilməsini siyasi təzyiq vasitəsi kimi qiymətləndirmişdi.

Lakin 2025-ci ilin yekunları və yeni Vaşinqton administrasiyasının yanaşması mənzərəni dəyişdi. Sənəddən aydın olur ki, artıq 907-ci düzəlişin aradan qaldırılması sadəcə hüquqi prosedur deyil, siyasi zərurətdir. ABŞ-ın yeni rəhbərliyi başa düşür ki, Cənubi Qafqazın lider dövləti olan Azərbaycanla sanksiya dili ilə danışmaq qeyri-mümkündür və səmərəsizdir. Düzəlişin ləğvi və ya onun tətbiqinin birdəfəlik dayandırılması, Vaşinqtonun "erməni kartı"ndan imtina etməsi və reallığı qəbul etməsi deməkdir. Bu, Azərbaycan diplomatiyasının səbri və prinsipiallığının qələbəsidir. Prezidentin vurğuladığı kimi, Azərbaycanın suverenliyi və müstəqil siyasəti heç bir xarici yardımdan asılı deyil, lakin bu baryerin aradan qaldırılması münasibətlərin sağlamlaşdırılması üçün "yaşıl işıq" rolunu oynayır.

Prezidentin müsahibəsində diqqət çəkən əsas məqamlardan biri ABŞ-ın yeni administrasiyası ilə münasibətlərə olan nikbin baxışdır. Donald Trampın hakimiyyətə qayıdışı ilə Ağ Evin xarici siyasətində ideoloji moizələrin yerini praqmatik maraqların tutması gözlənilir. Bayden administrasiyası dövründə tez-tez şahidi olduğumuz "demokratiya ixracı" adı altında daxili işlərə müdaxilə cəhdləri və regiondakı reallıqları inkar edən yanaşma, yerini qarşılıqlı faydaya əsaslanan işgüzar əlaqələrə verir. Azərbaycan bu yeni formatda Vaşinqton üçün əvəzolunmaz tərəfdaşdır. Niyə? Birincisi, Azərbaycan qalib dövlətdir. ABŞ-ın praqmatik siyasi elitası məğlub və revanşist xəyallarla yaşayan Ermənistana deyil, regionda sabitliyi və inkişafı təmin edən güclü Azərbaycana üstünlük verir. İkincisi, Azərbaycanın müstəqil siyasəti ABŞ-ın qlobal rəqibləri ilə (Rusiya, İran, Çin) münasibətlərdə balanslaşdırıcı faktor kimi çıxış edir. Vaşinqton anlayır ki, Bakı ilə dostluq etmədən Cənubi Qafqazda və Mərkəzi Asiyaya çıxışda uğur qazanmaq mümkün deyil.

Strateji tərəfdaşlığın yeni məzmununu formalaşdıran ən vacib elementlərdən biri logistikadır. Prezident İlham Əliyev müsahibədə Zəngəzur dəhlizinin açılmasının qaçılmaz olduğunu və bu layihənin ABŞ tərəfindən də dəstəkləndiyini (yeni dövrdə) qeyd edir. ABŞ üçün Zəngəzur dəhlizi sadəcə Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvanla birləşdirən yol deyil. Bu, Çindən və Mərkəzi Asiyadan gələn yüklərin Rusiya və İrandan yan keçərək Avropaya çatdırılmasını təmin edən Orta Dəhlizin (Middle Corridor) kritik həlqəsidir.

Qərbin Şərqə çıxışında alternativ marşrutlara ehtiyacı artdıqca, Azərbaycanın coğrafi və infrastruktur əhəmiyyəti də artır. Vaşinqtonun yeni rəhbərliyi bu layihəyə mane olan amilləri (məsələn, Ermənistanın destruktiv mövqeyini) aradan qaldırmaqda maraqlıdır. Bu, iqtisadi maraqların geosiyasi maraqlarla üst-üstə düşdüyü nöqtədir və Azərbaycan-ABŞ əməkdaşlığı üçün möhkəm zəmin yaradır.

Vurğulanmalı olan digər vacib məqam enerji təhlükəsizliyidir. Baxmayaraq ki, ABŞ özü böyük enerji istehsalçısıdır, onun müttəfiqi olan Avropanın enerji təhlükəsizliyi Vaşinqton üçün prioritetdir. Prezident İlham Əliyev müsahibədə Azərbaycanın qaz ixracatının coğrafiyasını genişləndirdiyini və yaşıl enerji layihələrinə (Qara dəniz sualtı kabeli vasitəsilə) start verdiyini bildirir. 907-ci düzəlişin ləğvi, ABŞ texnologiyalarının və sərmayələrinin Azərbaycanın enerji sektoruna, xüsusilə bərpaolunan enerji sahəsinə daha rahat axınını təmin edəcək. Bu əməkdaşlıq, Azərbaycanın Avropanın enerji xəritəsindəki rolunu möhkəmləndirməklə yanaşı, ABŞ-ın qitədəki strateji maraqlarına da xidmət edir.

Prezidentin müsahibəsindən çıxan əsas nəticə ondan ibarətdir ki, Azərbaycan-ABŞ münasibətlərindəki soyuqluq və gərginlik dövrü arxada qalmaqdadır. Lakin bu istiləşmə Azərbaycanın güzəştə getməsi hesabına deyil, əksinə, ABŞ-ın yeni reallıqları qəbul etməsi hesabına baş verir. 2025-ci il 907-ci düzəliş kimi anaxronizmlərin sonu, bərabərhüquqlu tərəfdaşlığın başlanğıcıdır. "Vaşinqtonla yeni səhifə" – qarşılıqlı hörmət, suverenliyin tanınması və ortaq maraqlar üzərində qurulan münasibətlər modelidir. Prezident İlham Əliyevin uzaqgörən siyasəti sayəsində Azərbaycan qlobal gücləri öz maraqları ətrafında birləşdirməyi və milli maraqlarını qoruyaraq beynəlxalq arenada öz sözünü deməyi bacarmışdır. İndi top Vaşinqtondadır və görünən odur ki, yeni administrasiya bu topu düzgün oynamağa, Cənubi Qafqazın lideri ilə strateji müttəfiqliyi bərpa etməyə hazırdır.