Heydər Əliyevin Siyasi Cəsarəti: 20 Yanvar Faciəsinə Verilən İlk Hüquqi Qiymət

1990-cı ilin 20 Yanvar hadisələri Azərbaycan xalqının yaddaşına həm dərin bir kədər, həm də sarsılmaz bir qəhrəmanlıq səhifəsi kimi həkk olunmuşdur. Sovet imperiyasının dinc əhaliyə qarşı törətdiyi bu qanlı cinayət, xalqın müstəqillik əzmini qırmaq məqsədi güdsə də, əksinə, milli azadlıq hərəkatının dönüş nöqtəsinə çevrildi. Lakin həmin dövrün mürəkkəb siyasi şəraitində bu faciəyə obyektiv yanaşmaq, günahkarları adbaad çəkmək və baş verənləri beynəlxalq hüquq müstəvisində cinayət adlandırmaq böyük siyasi cəsarət tələb edirdi. Bu cəsarəti nümayiş etdirən və faciəyə ilk siyasi-hüquqi qiyməti verən şəxs məhz Ümummilli Lider Heydər Əliyev oldu.

Faciənin baş verdiyi ilk günlərdə Azərbaycan həm daxildən, həm də xaricdən ağır informasiya blokadasına alınmışdı. Belə bir vaxtda, yanvarın 21-də — qırğından cəmi bir gün sonra Heydər Əliyev özünün və ailə üzvlərinin həyatını təhlükəyə ataraq Azərbaycanın Moskvadakı daimi nümayəndəliyinə gəldi. Bu gəliş sadəcə bir başsağlığı ziyarəti deyil, bütöv bir imperiyaya qarşı açıq etiraz idi.

Heydər Əliyev orada keçirdiyi mətbuat konfransında 20 Yanvar faciəsini hüquqa, demokratiyaya və humanizmə zidd bir hərəkət adlandırdı. O, mərkəzi hakimiyyətin və ozamankı respublika rəhbərliyinin xəyanəti nəticəsində baş vermiş bu hadisəni bütöv bir xalqa qarşı törədilmiş tarixi cinayət kimi xarakterizə etdi. Ulu Öndər açıq şəkildə bəyan etdi ki, Bakıdakı terror aktına rəvac verən hakimiyyət nümayəndələri və hərbçilər cinayətkardır. Bu tarixi çıxışın mətni Kremlin tətbiq etdiyi senzura və qadağalara baxmayaraq, qısa müddətdə bütün dünyaya yayıldı və Azərbaycan xalqının qəlbində böyük bir ümid çırağı yandırdı.

Heydər Əliyev öz çıxışında həm də peşəkar bir dövlət xadimi kimi hadisənin hərbi tərəflərini təhlil etdi. O, Bakıya kənardan böyük ordu kontingentinin yeridilməsinin heç bir zərurət daşımadığını qeyd etdi. Ulu Öndər vurğuladı ki, Azərbaycanda onsuz da kifayət qədər hərbi qüvvə — 4-cü ordu, Xəzər Hərbi Dəniz Donanması, desant qoşunları və daxili qoşun birləşmələri mövcud idi. Əlavə qoşun yeritmək qərarını verən SSRİ rəhbərliyini və xalqını taleyin ümidinə buraxıb qaçan ozamankı respublika rəhbəri Vəzirovu kəskin tənqid edərək, onların öz xalqı qarşısında məsuliyyət daşımalı olduqlarını bildirdi.

Onun bu mövqeyi sadəcə siyasi bəyanat deyil, bir vətəndaşlıq borcu idi. O özü də qeyd edirdi ki, bu faciəyə hər zaman ürəkdən yanaraq, Azərbaycan xalqının namusunu, şərəfini və milli mənliyini qorumaq naminə çıxış edir. Heydər Əliyevin 20 Yanvar faciəsinə siyasi-hüquqi qiymət verilməsi istiqamətindəki fəaliyyəti bununla bitmədi. Onun təşəbbüsü ilə 1990-cı il noyabrın 21-də Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisində bu faciəyə rəsmi siyasi-hüquqi qiymət verən tarixi qərar qəbul edildi. Bu sənəd Azərbaycan xalqının ümumi rəyini əks etdirən ilk rəsmi dövlət sənədi idi və respublika rəhbərliyindən eyni addımı atmağı tələb edirdi.

Təəssüf ki, müstəqillik bərpa edildikdən sonra da, 1993-cü ilə qədər hakimiyyətdə olan qüvvələr, o cümlədən Azərbaycan Xalq Cəbhəsi rəhbərliyi bu mövzunu siyasi alətə çevirsələr də, faciəyə rəsmi qiymət vermək üçün lazımi cəsarəti göstərmədilər. Yalnız Heydər Əliyevin xalqın təkidli tələbi ilə yenidən hakimiyyətə qayıdışından sonra 20 Yanvar hadisələrinin əsl mahiyyəti dövlət səviyyəsində açıqlandı. 1994-cü il martın 29-da Ulu Öndərin təşəbbüsü ilə Milli Məclis səviyyəsində ilk dəfə dövlət səviyyəsində siyasi-hüquqi qiymət verildi. Qəbul edilmiş tarixi qərarda 1990-cı ilin yanvar hadisələri Sovet Silahlı Qüvvələrinin Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü və totalitar kommunist rejiminin törətdiyi cinayət kimi qiymətləndirildi.

Qərarda həmçinin faciənin günahkarları konkret olaraq qeyd olundu və Bakı şəhərində xatirə kompleksinin yaradılması tapşırıldı. Bu addım həm şəhidlərin ruhuna ehtiram, həm də tarixin saxtalaşdırılmasının qarşısını alan hüquqi bir sədd idi. Heydər Əliyevin 20 Yanvar hadisələrinə münasibəti onun xalqına olan bağlılığının və dövlətçilik təfəkkürünün ən bariz nümunəsidir. Onun hələ SSRİ-nin mövcud olduğu bir dövrdə Moskvada verdiyi bəyanat, xalqın birliyini qorudu və milli ləyaqət hissini bərpa etdi. Bu gün suverenliyi tam bərpa edilmiş Azərbaycan dövləti, Ümummilli Liderin təməlini qoyduğu bu siyasəti davam etdirərək şəhidlərin xatirəsini hər zaman uca tutur. 20 Yanvar, Heydər Əliyevin qətiyyəti sayəsində tariximizdə sadəcə bir kədər günü kimi deyil, həm də milli azadlıq hərəkatının şərəfli zirvəsi kimi yerini aldı.