Şuşa şəhəri tarixən Azərbaycanın mədəni, ictimai, siyasi həyatının mühüm mərkəzlərindən biri olub

Vüsalə Qurbanova

YAP Suraxanı rayon təşkilatının fəal üzvü

Suraxanı Rayon Heydər Əliyev Mərkəzinin böyük elmi işçisi

Şuşa şəhəri tarixən Azərbaycanın mədəni, ictimai və siyasi həyatının mühüm mərkəzlərindən biri olmuşdur. XVIII əsrin ortalarında Qarabağ xanı Pənahəli xan tərəfindən əsası qoyulan şəhər qısa müddət ərzində Qarabağ xanlığının siyasi və inzibati mərkəzinə çevrilmiş, özünəməxsus memarlıq üslubu, zəngin mədəni mühiti və strateji mövqeyi ilə seçilmişdir. Şuşa əsrlər boyu Azərbaycanın dövlətçilik tarixində, milli-mədəni inkişafında və ictimai həyatında xüsusi yer tutmuşdur.

Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafında Şuşanın rolu əvəzsizdir. Şəhər Azərbaycan musiqisinin, muğam sənətinin, poeziyasının, təsviri sənətinin və memarlıq ənənələrinin formalaşdığı mühüm mərkəzlərdən biri kimi tanınmışdır. Xurşidbanu Natəvan, Qasım bəy Zakir, Mir Möhsün Nəvvab, Üzeyir Hacıbəyli, Bülbül, Xan Şuşinski kimi görkəmli şəxsiyyətlərin həyat və yaradıcılığı Şuşanın zəngin mənəvi mühitinin göstəricisidir. Təsadüfi deyil ki, Şuşa tarixən Azərbaycanın musiqi beşiyi və Qafqazın konservatoriyası kimi şöhrət qazanmışdır.

Şuşanın tarixi-mədəni irsinin qorunmasında Ümummilli Lider Heydər Əliyevin fəaliyyəti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 1977-ci ildə onun təşəbbüsü ilə Şuşanın tarix-memarlıq qoruğu elan edilməsi şəhərin tarixi abidələrinin mühafizəsi istiqamətində mühüm addım olmuşdur. Bu qərar Şuşanın milli-mədəni irs kimi qorunmasına dövlət səviyyəsində verilən önəmin bariz nümunəsidir.

1992-ci il mayın 8-də Şuşanın işğal olunması Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşına ağır zərbə vurmuş, şəhərin zəngin mədəni irsi dağıntılara və talanlara məruz qalmışdır. Lakin Azərbaycan xalqının Şuşaya olan bağlılığı, tarixi yaddaşı və doğma torpaqlarına qayıtmaq əzmi heç vaxt sarsılmamışdır. 2020-ci il noyabrın 8-də Azərbaycan Ordusunun Şuşanı işğaldan azad etməsi tariximizin ən mühüm hadisələrindən birinə çevrilmişdir. Bu qələbə yalnız hərbi uğur deyil, həm də milli-mənəvi irsimizin, tarixi ədalətin və dövlətçilik ənənələrimizin bərpası kimi böyük əhəmiyyət daşımışdır.

Şuşanın azad edilməsindən sonra şəhərdə genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma işlərinə başlanılmışdır. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən layihələr şəhərin tarixi simasının qorunmasını, müasir infrastrukturun yaradılmasını və sosial həyatın yenidən canlandırılmasını əhatə edir. Bu prosesdə tarixi abidələrin ilkin memarlıq xüsusiyyətlərinə uyğun bərpasına xüsusi diqqət yetirilir. Yuxarı Gövhər Ağa məscidi, Aşağı Gövhər Ağa məscidi, Saatlı məscidi, Çöl Qala məscidi və digər tarixi-memarlıq nümunələrinin bərpası Şuşanın dini və memarlıq irsinin qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Eyni zamanda, şəhərin tarixi küçələri, bulaqları, yaşayış evləri və digər mədəni irs nümunələri yenidən həyata qaytarılır.

Şuşanın müasir inkişafı istiqamətində həyata keçirilən layihələr şəhərin sosial-iqtisadi həyatında da yeni mərhələnin əsasını qoymuşdur. Prezident İlham Əliyevin iştirakı ilə “Qarabağ” və “Xarıbülbül” hotellərinin, “İsa bulağı” istirahət kompleksinin, Şuşa sutəmizləyici qurğular kompleksinin və digər mühüm obyektlərin açılışı həyata keçirilmişdir. Bununla yanaşı, Şuşa Bayraq Meydanı, Rəqəmsal İdarəetmə Mərkəzi, Dövlət Xidmətləri Mərkəzi, yeni yaşayış kompleksləri, təhsil və səhiyyə infrastrukturu şəhərin müasir inkişafının mühüm istiqamətlərini təşkil edir. Bu layihələr Şuşanın həm yaşayış, həm turizm, həm də mədəniyyət mərkəzi kimi potensialının artırılmasına xidmət edir.

Şuşanın yenidən qurulmasında mədəni irsin qorunması ilə yanaşı, şəhərin ənənəvi mədəni mühitinin bərpasına da xüsusi önəm verilir. 2021-ci ildən etibarən Cıdır düzündə “Xarıbülbül” Beynəlxalq Musiqi Festivalının keçirilməsinin bərpası, Vaqif Poeziya Günlərinin yenidən təşkil edilməsi, müxtəlif konsertlərin, sərgilərin, elmi konfransların və mədəni tədbirlərin keçirilməsi şəhərin mədəni həyatına yeni nəfəs vermişdir.

2021-ci il mayın 7-də Prezident İlham Əliyevin Sərəncamı ilə Şuşa şəhəri Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı elan edilmişdir. 2024-cü ildə isə Şuşa İslam dünyasının mədəniyyət paytaxtı kimi beynəlxalq miqyasda tanıdılmışdır. Bu statuslar şəhərin tarixi və mədəni əhəmiyyətinin yalnız Azərbaycan miqyasında deyil, beynəlxalq səviyyədə də qəbul edilməsinin göstəricisidir.

Şuşanın dirçəlişi Azərbaycanın tarixi yaddaşına, milli kimliyinə və mədəni irsinə sahib çıxmasının parlaq nümunəsidir. Bu gün şəhərdə aparılan bərpa və yenidənqurma işləri, yeni infrastruktur layihələri, tarixi abidələrin mühafizəsi və mədəni tədbirlərin təşkili Şuşanın əvvəlki şöhrətinin qaytarılmasına xidmət edir.

Nəticə etibarilə, Şuşa Azərbaycanın sadəcə coğrafi məkanı deyil, xalqımızın milli-mənəvi dəyərlərini, tarixi yaddaşını, zəngin mədəniyyətini və dövlətçilik ənənələrini özündə birləşdirən müqəddəs şəhərdir. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin mədəni irsin qorunması istiqamətində müəyyən etdiyi siyasətin Prezident İlham Əliyev tərəfindən müasir dövrün tələblərinə uyğun davam etdirilməsi Şuşanın gələcək nəsillərə bütöv və zəngin irs kimi çatdırılmasına xidmət edir. Şuşa bu gün tarixi keçmişi ilə qürur duyan, müasir inkişafı ilə gələcəyə inamla addımlayan Azərbaycanın dirçəliş rəmzidir.