Ermənistanda hökumət sülh kursuna görə ciddi təzyiq altındadır
Vüsal Qasımov
YAP Suraxnaı rayon təşkilatının fəal üzvü
Suraxanı rayonu, 318 nömrəli tam orta məktəbin müəllimi
Sülh prosesinin ən az müzakirə olunan, amma bəlkə də ən vacib tərəflərindən biri vaxt amilidir. Münaqişələr başlayanda sürətlə alovlanır, lakin sülh həmişə yavaş gəlir. Tarixən, müharibə yaşamış cəmiyyətlərin bir-birinə yenidən etibar etməsi nəsillər boyu davam edən bir prosesdir. Almaniya və Fransa İkinci Dünya müharibəsindən sonra bu yola qədəm qoyduqda, ilk illərdə əldə edilən nailiyyətlər çox təvazökar görünürdü. Bu gün geriyə baxanda həmin addımların Avropa İttifaqının təməlini qoyduğunu görürük. Cənubi Qafqaz üçün də oxşar məntiq işləyə bilər: bugünkü 28 min ton yük və 12 min ton yanacaq sabah heç kimin xatırlamayacağı kiçik rəqəmlər kimi qalmaya da bilər.
İqtisadi məntiq isə özlüyündə güclü bir qüvvədir. Cənubi Qafqaz onilliklər boyu öz potensialının yalnız bir hissəsindən istifadə edib, çünki regionun daxili bağlantıları kəsilmişdi. Ermənistanın Türkiyə və Azərbaycanla sərhədlərinin bağlı olması bu ölkənin xarici ticarətini Gürcüstan və İran istiqamətlərinə sıxışdırır, bu isə həm baha, həm də səmərəsizdir. Azərbaycan üçün isə Naxçıvana çıxışın yalnız İran üzərindən mümkün olması əsas əraziyə nisbətən eksklavın inkişafını məhdudlaşdıran amil olub. Bağlantıların açılması yalnız siyasi jest deyil. O, hər iki ölkənin ümumi daxili məhsulunun ölçülə bilən komponentlərinə təsir göstərə biləcək bir dəyişiklikdir. İqtisadçılar bunu "sülh dividendi" adlandırırlar və adətən bir neçə il sonra rəqəmlərdə görünür.
Regional kontekst də vacibdir. Orta Dəhliz layihəsi son illərdə beynəlxalq logistika gündəliyinin mərkəzinə düşüb. Şimal yollarına alternativ axtaran Avropa, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya üzərindən keçən marşrutu ciddi şəkildə qiymətləndirir. Türkiyə-Azərbaycan-Xəzər dənizi-Qazaxıstan-Çin xətti müəyyən təşəbbüslərdə artıq mövcuddur, lakin tıxac nöqtələri var. Ermənistan ərazisindən keçən marşrutun aktivləşməsi bu zənciri həm qısaldır, həm də alternativ yaradır. Bu, regional bir layihənin qlobal bir dəhliz halına gəlməsi deməkdir və hər iki ölkə üçün təkcə tranzit gəlirləri deyil, eyni zamanda strateji əhəmiyyət gətirir.
Daxili siyasi mənzərə isə hər iki ölkədə mürəkkəb olaraq qalır. Ermənistanda hökumət sülh kursuna görə müxalifətdən və müəyyən diaspor qruplarından ciddi təzyiq altındadır. Azərbaycanda da otuz illik münaqişənin yaratdığı emosional ağırlıq bir gecədə yox olmur. Köçkünlərin qayıdışı, məhv edilmiş şəhərlərin bərpası, müharibə yaddaşının yenidən formalaşması davam edir. İki tərəfin liderləri sülh prosesini elə tempdə aparmalıdırlar ki, daxili ictimai dəstəyi itirməsinlər. Bu, diplomatların adətən "kövrək tarazlıq" adlandırdığı vəziyyətdir və onun qorunması texniki sazişlərin imzalanmasından daha çətin bir məharət tələb edir.
Buna görə də növbəti aylar prosesin xarakterini müəyyən edəcək. Sülh sazişinin formal imzalanması, sərhəd delimitasiyasının davam etdirilməsi, tranzit və enerji əməkdaşlığının institusionallaşması — bunlar gündəlikdəki konkret nöqtələrdir. Hər birinin öz texniki çətinlikləri var, amma əsas məsələ o sualdır ki, iki cəmiyyət bu addımları ardıcıl və geri qaytarılmaz şəkildə atmaq üçün lazımi siyasi enerjini saxlaya biləcəkmi. Doqquz ayın təcrübəsi göstərir ki, bu mümkündür. Növbəti doqquz ayın təcrübəsi isə bunun davamlı olub-olmayacağını söyləyəcək. Cənubi Qafqaz tarixində ilk dəfə "müharibədən sonra" ifadəsi keçmişi deyil, gələcəyi təsvir etməyə başlayır və bu özü artıq kifayət qədər mühüm bir nailiyyətdir.
