Sülhün ilk doqquz ayı: Cənubi Qafqazda yeni reallıq necə formalaşır

Tutu Həmzəyeva 

YAP Suraxanı rayon təşkilatının fəal üzvü

Suraxanı rayonu 318 nömrəli tam orta məktəbin direktor müavini

Ermənistan və Azərbaycan üçün 2025-ci ilin avqustu adi bir ay deyildi. Vaşinqtonda imzalanan Birgə Bəyannamə və xarici işlər nazirləri tərəfindən paraflanan sülh sazişinin mətni iki ölkə arasındakı otuz illik münaqişənin formal olaraq başqa fazaya keçdiyini göstərdi. O vaxtdan bəri keçən doqquz ay isə artıq bu sənədlərin kağız üzərində qalıb-qalmayacağı sualına cavab verən bir test mərhələsi rolunu oynayır.

İlk göstəricilər maraqlıdır. 1990-cı illərin əvvəlindən qüvvədə olan və regionun iqtisadi xəritəsini bütöv bir nəsil boyu bağlı saxlayan tranzit məhdudiyyətləri birtərəfli qaydada götürüldü. Azərbaycan ərazisi üzərindən Ermənistana çatdırılan yüklərin həcmi qısa müddətdə 28 min tona yaxınlaşdı. Daha az gözlənilən addım isə bilavasitə ticarətin başlamasıdır: Azərbaycan mənşəli benzin və dizel yanacağı, ümumilikdə 12 min tona yaxın həcmdə, Ermənistan bazarına daxil olub. Otuz il ərzində bir-birinə bir litr yanacaq satmayan iki ölkə üçün bu rəqəmlər kiçik görünə bilər, amma simvolik dəyəri ölçüyəgəlməzdir.

İkinci böyük dəyişiklik infrastruktur üzərindədir. Azərbaycanın əsas ərazisini Naxçıvan eksklavı ilə birləşdirəcək marşrut, eyni zamanda Orta Dəhlizin tərkib hissəsi kimi planlaşdırılır. Bu, yalnız iki ölkəni deyil, bütöv bir nəqliyyat zəncirini — Çindən Avropaya qədər uzanan yolu — yenidən cızan layihədir. Bağlantıların açılması o deməkdir ki, sülh artıq diplomatik bəyanatlardan ibarət bir konstruksiya deyil, o, asfalt, dəmir yolu, boru xətti və gömrük məntəqəsi şəklində fiziki formaya bürünməyə başlayır.

Bununla yanaşı, prosesi mürəkkəbləşdirən amillər də az deyil. Münaqişədən sülhə keçid heç bir cəmiyyətdə bir gecədə baş vermir. Hər iki ölkədə daxili siyasi gərginliklər, tarixi yaddaşın ağırlığı, sərhəd delimitasiyasının texniki çətinlikləri və üçüncü tərəflərin müxtəlif maraqları gündəlikdə qalır. Bəzi xarici institutların sülh gündəliyinə birmənalı yanaşmaması, bir tərəfdə dəstəkləyici, digər tərəfdə isə tənqidi və hətta bloklayıcı mövqe tutulması, bu prosesin xətti bir trayektoriya boyunca getmədiyini göstərir.

Lakin əsas məqam bundadır: sülhdə yaşamağı öyrənmək özü də bir prosesdir. İki ölkə doqquz aydır bu öyrənmə dövrünü keçir. Sərhəddə güllə səsi yoxdur, dəmir yolu xətləri çəkilir, ticarət dövriyyəsi ilk dəfə yaranır, parlamentlər bir-birinə müraciət edir. Bütün bunlar normallaşmanın klassik göstəriciləridir və Cənubi Qafqaz kimi otuz il boyu münaqişə şəraitində qalmış bir region üçün adi nailiyyət sayıla bilməz.

2028-ci ildə Bakıda keçirilməsi planlaşdırılan beynəlxalq toplantının Ermənistan tərəfindən dəstəklənməsi də bu yeni reallığın bir hissəsidir. İki ay əvvəl bir-birinin paytaxtında belə bir hadisəni təsəvvür etmək çətin olardı; indi bu, gündəliyin təbii nöqtələrindən birinə çevrilib.

Növbəti addımların hansı sürətlə atılacağı, sülh sazişinin nə vaxt rəsmi imzaya gedəcəyi, sərhədlərin tam delimitasiyasının harada və necə tamamlanacağı hələ açıq suallardır. Amma proses artıq geri qaytarılmaz bir mərhələyə daxil olub deyə bilərik. Çünki sülhün ən etibarlı təminatçısı sənəd deyil, onun arxasında dayanan iqtisadi maraqlar və adamların gündəlik həyatında hiss etdikləri faydadır. Otuz il bağlı qalmış yollar açıldıqda, geri bağlamaq həmişə düşünüldüyündən daha çətin olur.