20 Yanvar - Azərbaycanın Müstəqillik Yolunun Qəhrəmanlıq Zirvəsi
Şəfəq İbişova
YAP Suraxanı rayon təşkilatının ƏPT-nin sədri
Suraxanı rayonu, 76 nömrəli tam orta məktəbin direktoru
Azərbaycan xalqının çoxəsrlik tarixində dövlət müstəqilliyi uğrunda apardığı mübarizənin ən mühüm, eyni zamanda ən faciəli və şərəfli səhifələrindən biri 20 Yanvar hadisələridir. 1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə törədilən Qanlı Yanvar qırğını Azərbaycanın azadlıq salnaməsində sadəcə bir hüzn günü deyil, həm də xalqın əyilməz iradəsinin, milli ləyaqətinin və müstəqillik əzminin bütün dünyaya nümayiş etdirildiyi qəhrəmanlıq zirvəsidir.
1990-cı il yanvar faciəsinə aparan proseslər 1987-ci ildən, azərbaycanlıların Ermənistandakı tarixi torpaqlarından kütləvi deportasiyası və Dağlıq Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsi cəhdlərinin vüsət alması ilə başladı. Sovet rəhbərliyi artan gərginliyin qarşısını almaq əvəzinə, Azərbaycan xalqına qarşı insanlıq əleyhinə öncədən planlaşdırılmış bir cinayətə imza atdı.
Bakıya yeridilən 66 min nəfərlik ordu kontingentinin tərkibinə xüsusi olaraq Stavropol, Rostov və Krasnodardan səfərbər edilmiş erməni zabit və əsgərləri də cəlb edilmişdi. Bu hərbi güc yanvarın 19-u saat 21:00-dan etibarən, hələ fövqəladə vəziyyət elan olunmadan şəhərə daxil olmağa başladı. Sovet ordusu dinc əhaliyə qarşı ağır texnikadan və müxtəlif tipli silahlardan atəş açaraq qadın, qoca və uşaq demədən kütləvi qırğın törətdi. "Bakı əməliyyatı" adlanan bu qanlı aksiya SSRİ-nin yüksək rütbəli hərbi və siyasi rəhbərliyi tərəfindən birbaşa idarə olunurdu.
Sovet hərbi maşını Bakıda və Azərbaycanın digər rayonlarında görünməmiş vəhşiliklər törətdi. Fövqəladə vəziyyətin tətbiqindən əvvəl artıq 82 nəfər amansızcasına qətlə yetirilmişdi. Radio vasitəsilə rəsmi məlumat yalnız yanvarın 20-si səhər saat 05:30-da verildiyi halda, gecə boyu tanklar və zirehli maşınlar şəhəri qan yaddaşına çevirmişdi.
Ümumilikdə respublika üzrə 147 nəfər şəhid oldu, 744 nəfər yaralandı və 841 nəfər qanunsuz həbs edildi. Maddi ziyan isə milyonlarla rublla ölçülürdü; təcili yardım maşınları, evlər və dövlət əmlakı məhv edilmişdi. Bu hadisələr nəticəsində Sovet imperiyası Azərbaycanda bütün siyasi və hüquqi dayaqlarını itirdi, xalqın kommunist rejiminə nifrəti pik həddə çatdı. Lakin o zamankı respublika rəhbərliyi və hakimiyyətə gələn Azərbaycan Xalq Cəbhəsi bu faciəyə siyasi qiymət verməkdə acizlik nümayiş etdirdilər.
20 Yanvar faciəsinə ilk siyasi-hüquqi qiymət Ümummilli Lider Heydər Əliyev tərəfindən verildi. Faciənin ertəsi günü, yanvarın 21-də o, Azərbaycanın Moskvadakı daimi nümayəndəliyinə gələrək Kremlin informasiya blokadasını yardı və mətbuat konfransı keçirdi. Heydər Əliyev baş verənləri humanizmə zidd, bütöv bir xalqa qarşı törədilmiş tarixi cinayət və terror aktı adlandırdı. O, rus ordusunun yeridilməsini kəskin tənqid edərək, respublika rəhbərliyini xalqın qarşısında məsuliyyət daşımağa çağırdı.
Ulu Öndərin təşəbbüsü ilə 1990-cı il noyabrın 21-də Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisində faciəyə ilk rəsmi qiymət verildi. Daha sonra, 1994-cü il martın 29-da məhz onun təşəbbüsü ilə Milli Məclis səviyyəsində 20 Yanvar hadisələri dövlət səviyyəsində hərbi təcavüz və cinayət kimi sənədləşdirildi. Müstəqil Azərbaycan dövləti öz azadlığı uğrunda canından keçən şəhidlərin xatirəsini daim uca tutur. Heydər Əliyevin sərəncamı ilə Şəhidlər Xiyabanında "Əbədi məşəl" abidə kompleksi ucaldılmış, 1998-ci ildə "20 Yanvar şəhidi" fəxri adı təsis edilmişdir. Prezident İlham Əliyev tərəfindən bu siyasət uğurla davam etdirilir; şəhid ailələri və əlilliyi olan şəxslər üçün geniş sosial müdafiə sistemi formalaşdırılıb.
2025-ci ilə qədər icra olunan sosial islahatlar nəticəsində şəhid ailələrinə və əlillərə verilən təqaüdlər dəfələrlə artırılmışdır. Şəhid ailələrinə mənzillərin və avtomobillərin təqdim olunması, reabilitasiya xidmətlərinin təşkili dövlətin bu qəhrəmanlıq tarixinə verdiyi yüksək dəyərin bariz nümunəsidir. 20 Yanvar hadisələri Azərbaycan milli kimliyinin formalaşmasında həlledici rol oynadı. Bu faciə xalqı birləşdirdi və dünya azərbaycanlılarının təşkilatlanmasına təkan verdi. Xalqın birliyi və milli ləyaqət hissi o gecə sovetin top-tüfənginə qalib gəldi.
Bu gün 20 Yanvar şəhidlərinin ruhu şaddır. 1990-cı ildə tökülən qanlar və verilən qurbanlar hədər getmədi. Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə 2020-ci ildə torpaqlarımız işğaldan azad edildi, 2023-cü ildə isə suverenliyimiz tam bərpası ilə Azərbaycanın üçrəngli bayrağı bütün ərazilərimizdə dalğalanmağa başladı.
20 Yanvar Azərbaycan xalqı üçün təkcə böyük bir kədər günü deyil, həm də istiqlal hərəkatının zirvəsidir. Bu gün hər il yanvarın 20-də saat 12:00-da ölkə boyu elan olunan bir dəqiqəlik sükut sadəcə şəhidlərin anılması deyil, həm də xalqın öz azadlığına və dövlətçiliyinə olan sadiqliyinin rəmzidir. 20 Yanvar Azərbaycanın əyilməzlik simvolu olaraq tariximizdə əbədi qalacaqdır.
