Azərbaycanın su infrastrukturu və su təhlükəsizliyi siyasəti: Qlobal çağırışlar fonunda milli strateji yanaşma
Rəna Şəfiyeva
YAP Suraxanı rayon təşkilatının üzvü
SOCAR-ın Sənaye Təhlükəsizlik İdarəsinin əməkdaşı
Müasir dövrdə su ehtiyatları təkcə təbii resurs deyil, eyni zamanda iqtisadi inkişafın, sosial rifahın və milli təhlükəsizliyin əsas determinantlarından biri kimi çıxış edir. Xüsusilə iqlim dəyişikliklərinin sürətlənməsi, urbanizasiyanın artması və əhali sıxlığının yüksəlməsi su resurslarının idarə edilməsini dövlətlərin strateji gündəliyində ön sıralara çıxarmışdır. Azərbaycan da bu qlobal tendensiyalardan kənarda qalmır və ölkədə su təhlükəsizliyinin təmin olunması məqsədilə kompleks və uzunmüddətli siyasət həyata keçirilir.
Transsərhəd su riskləri və “su təhlükəsizliyi” anlayışı
Azərbaycanın su ehtiyatlarının əhəmiyyətli hissəsinin transsərhəd çaylar hesabına formalaşması ölkəni regional su risklərinə həssas edir. Uzun illər ərzində Ermənistan tərəfindən su resurslarından qeyri-konstruktiv məqsədlərlə istifadə olunması, bəzi hallarda ekoloji və humanitar fəsadlara yol açmışdır. Bu kontekstdə “su terroru” anlayışı yalnız siyasi ritorika deyil, həm də real təhlükə kimi qiymətləndirilməlidir. Məhz bu səbəbdən alternativ su mənbələrinin yaradılması, daxili su ehtiyatlarının artırılması və infrastrukturun gücləndirilməsi Azərbaycanın milli təhlükəsizlik strategiyasının mühüm komponentinə çevrilmişdir.
Son illərdə infrastruktur sahəsində əldə olunan sistemli nəticələr
Ölkədə həyata keçirilən iri infrastruktur layihələri su təsərrüfatı ilə yanaşı, digər sahələri də əhatə etmişdir. Avtomobil yollarının inşasının geniş vüsət alması, regionlararası əlaqələrin möhkəmləndirilməsi və iqtisadi fəallığın artırılması ilə nəticələnmişdir. Eyni zamanda, ölkə üzrə qazlaşma səviyyəsinin 96 faizə çatdırılması kommunal xidmətlərin əlçatanlığının və əhalinin həyat keyfiyyətinin yüksəldilməsinə xidmət edir. Bu fonda su təchizatı və kanalizasiya sistemlərinin mərhələli şəkildə yenilənməsi əsas infrastruktur məsələlərinin artıq konseptual həll mərhələsinə daxil olduğunu göstərir.
Su anbarları və su ehtiyatlarının idarə edilməsi
Son 20 il ərzində dörd böyük su anbarının inşa edilməsi və bu anbarların ümumi tutumunun 500 milyon kubmetrdən artıq olması ölkənin su balansının tənzimlənməsində mühüm rol oynayır. Bununla yanaşı, mövcud çağırışlar göstərir ki, bu həcmlər uzunmüddətli perspektivdə yetərli deyil. Bu baxımdan, 30-a yaxın yeni su anbarının tikintisi ilə bağlı planlar strateji əhəmiyyət kəsb edir və su ehtiyatlarının coğrafi və mövsümi baxımdan şaxələndirilməsinə imkan yaradır.
2026–2035-ci illər üçün Dövlət Proqramının institusional və strateji mahiyyəti
“Bakı şəhərində və Abşeron yarımadasında su təchizatı, yağış və tullantı suları sistemlərinin təkmilləşdirilməsinə dair 2026–2035-ci illər üçün Dövlət Proqramı” yalnız texniki sənəd deyil, eyni zamanda institusional islahatları və idarəetmədə yeni yanaşmaları ehtiva edən strateji yol xəritəsidir. Proqramın Bakı şəhərini, onun qəsəbələrini, Sumqayıt şəhərini və Abşeron rayonunu əhatə etməsi urbanizasiya baxımından ən həssas zonaların prioritet seçildiyini göstərir.
Proqram çərçivəsində su təchizatının dayanıqlığının artırılması alternativ mənbələrin – yeraltı suların, duzsuzlaşdırma texnologiyalarının və səmərəli su yığım sistemlərinin tətbiqi ilə reallaşdırılacaqdır. Su və kanalizasiya şəbəkələrinin genişləndirilməsi isə həm əhalinin artan tələbatının ödənilməsinə, həm də sanitariya-gigiyena standartlarının yüksəldilməsinə xidmət edir.
Yağış sularının idarə olunması və şəhər risklərinin azaldılması
Bakı şəhərində intensiv yağıntılar zamanı müşahidə olunan lokal daşqınlar yağış sularının idarə edilməsinin nə qədər vacib olduğunu aydın şəkildə ortaya qoymuşdur. Dövlət Proqramına əsasən, Bakının 30 küçəsində yeni kollektor şəbəkələrinin qurulması şəhər infrastrukturunun iqlim dəyişikliklərinə adaptasiyası baxımından mühüm addımdır. Bu layihələr təkcə texniki həll deyil, eyni zamanda şəhər təhlükəsizliyinin və nəqliyyatın fasiləsizliyinin təmin olunmasına yönəlmiş preventiv tədbirlərdir.
Tullantı suları və ekoloji dayanıqlıq
Ekoloji təhlükəsizliyin təmin olunması Dövlət Proqramının əsas prioritetlərindən biridir. Dənizə buraxılan suların 100 faiz təmizlənməsi hədəfi Xəzər dənizinin ekosisteminin qorunması baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Tullantı su infrastrukturunun modernləşdirilməsi yalnız ekoloji deyil, eyni zamanda iqtisadi baxımdan da səmərəli yanaşmadır, çünki təkrar emal olunmuş suların sənaye və texniki məqsədlərlə istifadəsi perspektivləri genişlənir.
Rəqəmsallaşma və su sektorunda yeni idarəetmə modeli
Proqram çərçivəsində SCADA və IoT sistemlərinin tətbiqi su sektorunda keyfiyyətcə yeni idarəetmə modelinin formalaşmasına şərait yaradır. Rəqəmsal monitorinq real vaxt rejimində su itkilərinin aşkarlanmasına, təzyiq və sərfiyyatın optimallaşdırılmasına imkan verir. Sayğaclaşdırmanın 100 faizə çatdırılması isə həm istehlakçı məsuliyyətini artırır, həm də resursların daha səmərəli istifadəsini stimullaşdırır.
Alternativ mənbələr və gələcəyə baxış
Ölkədə duzsuzlaşdırma zavodunun inşası planları iqlim dəyişiklikləri fonunda alternativ su mənbələrinin əhəmiyyətini ön plana çıxarır. Bu yanaşma Azərbaycanın uzunmüddətli su təhlükəsizliyinin təmin edilməsində mühüm rol oynaya bilər və xüsusilə Abşeron yarımadası üçün strateji əhəmiyyət daşıyır.
Nəticə
Beləliklə, Azərbaycanın su infrastrukturu sahəsində həyata keçirdiyi siyasət qlobal çağırışlara adekvat cavab verən, sistemli və gələcəyə yönəlmiş yanaşma kimi qiymətləndirilə bilər. 2026–2035-ci illəri əhatə edən Dövlət Proqramı təkcə mövcud problemlərin həllini deyil, eyni zamanda su təhlükəsizliyi, ekoloji dayanıqlıq və rəqəmsal transformasiya arasında balanslı sinerjinin yaradılmasını hədəfləyir. Bu strategiya ölkənin sosial-iqtisadi inkişafının davamlılığını təmin etməklə yanaşı, regionda su idarəçiliyi sahəsində qabaqcıl təcrübə formalaşdırmaq potensialına malikdir.
