20 Yanvar – Ümumxalq Hüzn Günü: dövlətçilik yaddaşı və milli iradənin təcəssümü
Tutu Həmzəyeva
YAP Suraxanı rayon təşkilatının fəal üzvü
Suraxanı rayonu 318 nömrəli tam orta məktəbin direktor müavini
Azərbaycanın müasir tarixində 20 Yanvar 1990-cı il hadisələri dövlətçilik yaddaşında silinməz iz buraxmış taleyüklü bir faciədir. Bu gün təkcə bir matəm tarixi kimi deyil, xalqın azadlıq iradəsinin zorakılıqla qarşısının alınmağa çalışıldığı, lakin nəticədə milli şüurun daha da gücləndiyi mühüm bir mərhələ kimi qiymətləndirilir. 20 Yanvar günü Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında dönüş yaradan, müstəqillik ideyasını daha geniş miqyasda möhkəmləndirən hadisələr sırasında xüsusi yer tutur.
1990-cı ilin yanvarında Bakıda və respublikanın müxtəlif bölgələrində gərgin ictimai mühit hökm sürürdü. Cəmiyyətin böyük bir hissəsi imperiya idarəçiliyinə qarşı narazılıq nümayiş etdirir, milli hüquqların təmin olunmasını tələb edirdi. Mövcud vəziyyətin dərinləşməsi isə sovet rəhbərliyini dinc şəkildə həll axtarmaqdan daha çox, güc tətbiq etmək yoluna sövq etdi. Nəticədə ağır silahlı hərbi birləşmələrin şəhərə yeridilməsi ilə dinc əhali üzərinə misli görünməmiş zorakılıq tətbiq olundu.
Həmin gecə baş verənlər hərbi əməliyyat adı altında həyata keçirilən, lakin mahiyyətcə mülki əhaliyə qarşı yönəlmiş ciddi bir insan faciəsinə çevrildi. Gözlənilmədən başlayan atəş nəticəsində çoxlu sayda günahsız insan həyatını itirdi, yüzlərlə vətəndaş yaralandı. Faktiki olaraq şəhərdə normal həyat pozuldu, insanların təhlükəsizliyi təmin edilmədi və ictimai stabillik tam şəkildə dağıldı. Sonradan fövqəladə vəziyyətin elan edilməsi isə bu hadisələrin necə planlı şəkildə həyata keçirildiyini göstərən əsas məqamlardan biri kimi yadda qaldı.
20 Yanvar faciəsi sovet hakimiyyətinin Azərbaycanda siyasi etimadını tamamilə sarsıtdı. Xalqın gözündə SSRİ artıq hüquq və ədalət sistemini təmsil edən bir qurum kimi deyil, milli iradəni boğmağa çalışan zorakı bir imperiya kimi görünməyə başladı. Məhz buna görə də 20 Yanvar hadisələri Azərbaycan cəmiyyətində sovet idarəçiliyinə qarşı münasibətin köklü şəkildə dəyişməsinə səbəb oldu. Bu faciə, eyni zamanda, milli azadlıq hərəkatının daha da genişlənməsinə və müstəqillik ideyasının daha qəti şəkildə formalaşmasına güclü təkan verdi.
Həmin dövrdə baş verən hadisələrdə siyasi qiymətləndirmə məsələsi də son dərəcə önəmli idi. Ulu Öndər Heydər Əliyev 20 Yanvar faciəsinin mahiyyəti ilə bağlı açıq mövqe sərgiləyərək SSRİ rəhbərliyinin qərarlarını sərt şəkildə tənqid etmiş, Bakıya əlavə qoşun yeridilməsinin əsaslandırılmasını tələb etmişdir. Bu mövqe yalnız faciənin miqyasını ictimaiyyətə çatdırmaq deyil, eyni zamanda Azərbaycan xalqının hüquqlarının müdafiəsi baxımından mühüm siyasi addım idi. Heydər Əliyevin çıxışları həmin dövrün susdurulmuş reallıqlarını gündəmə gətirərək baş verənlərin məsuliyyətini cəmiyyətin diqqətinə çatdırmışdır.
Daha sonrakı mərhələdə 20 Yanvar faciəsinə rəsmi siyasi-hüquqi qiymət verilməsi istiqamətində addımlar atıldı. Naxçıvan Muxtar Respublikasında qəbul edilən qərarlarla faciənin mahiyyətinə ilk dəfə sistemli şəkildə münasibət bildirildi. 1994-cü ildə isə Milli Məclis səviyyəsində bu hadisələrə dövlət qiyməti verildi. Bu qərarlar tarixi həqiqətin rəsmiləşdirilməsi, faciənin siyasi məsuliyyətinin göstərilməsi və şəhidlərin xatirəsinin dövlət səviyyəsində uca tutulması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıdı.
20 Yanvar hadisələri Azərbaycan xalqının kollektiv yaddaşında həm kədər, həm də mənəvi üstünlük hissi ilə xatırlanır. Bu günün faciə olması ilə yanaşı, onun milli iradənin sarsılmazlığını göstərməsi də xüsusi qeyd olunur. Şəhidlərimizin fədakarlığı ölkənin müstəqillik yolunda ödədiyi ən ağır bədəllərdən biri kimi qəbul edilir. Bu səbəbdən onların xatirəsinin yaşadılması yalnız emosional bir anım deyil, həm də dövlətçilik ənənəsinin ayrılmaz hissəsidir.
Bu gün Azərbaycan dövlətinin həyata keçirdiyi ardıcıl siyasət şəhid ailələrinin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsini, şəhidlərin xatirəsinin yüksək səviyyədə yad edilməsini və bu tarixin gələcək nəsillərə düzgün çatdırılmasını ehtiva edir. Dövlət rəhbərliyi tərəfindən şəhidlərə ehtiramın qorunması, onların adına ehtiramla yanaşılması, xatirələrinin yaşadılması istiqamətində görülən tədbirlər 20 Yanvarın milli dəyər kimi qəbul edildiyini göstərir.
20 Yanvar faciəsi yalnız həmin günlə məhdudlaşan bir hadisə kimi deyil, Azərbaycan xalqının azadlıq uğrunda mübarizəsinin ən ağır, eyni zamanda ən həlledici mərhələlərindən biri kimi dərk olunur. O gecə törədilən zorakılıq xalqı geri addım atmağa məcbur etmədi, əksinə, müstəqillik ideyasını daha da möhkəmləndirdi və Azərbaycan cəmiyyətində milli kimlik şüurunu gücləndirdi. Bu faciə bir daha sübut etdi ki, xalqın azadlıq iradəsi zor gücü ilə sındırıla bilməz.
Nəticə etibarilə, 20 Yanvar Azərbaycan tarixində təkcə matəm tarixi deyil, həm də milli yaddaşın, dövlətçilik mövqeyinin və müstəqillik iradəsinin simvolu kimi qalır. Bu günün anılması həm şəhidlərin xatirəsinə hörmətin ifadəsidir, həm də gələcək nəsillərə milli birliyin, azadlığın və dövlət müstəqilliyinin qiymətini anlatmaq baxımından xüsusi məna daşıyır. Azərbaycan xalqı bu tarixi unutmur, çünki bu tarix müstəqilliyə gedən yolun ən ağır, lakin ən şərəfli səhifələrindən biridir.
